Historia nie zawsze przemawia z kart podręczników. Czasem ukrywa się wśród leśnych ścieżek, w pozostałościach dawnych zabudowań, przy pomnikach stojących z dala od głównych dróg. Trzeba tylko wiedzieć, gdzie szukać i mieć gotowość, by się zatrzymać.
Uczniowie Zespołu Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących w Biłgoraju przekonali się o tym podczas wyjątkowej wyprawy, która połączyła poznawanie historii z aktywnością obywatelską, budowaniem więzi i odkrywaniem własnej tożsamości.
21 października 2026 roku młodzież wyruszyła w okolice Ciosmów, by poznać dzieje Powstania Styczniowego i odnaleźć ślady wydarzeń, które przed ponad 160 laty rozegrały się na ziemi biłgorajskiej.
Inicjatywa obywatelska „Śladami bohaterów powstańców styczniowych z 1863 roku” była pierwszym działaniem zrealizowanym przez uczestników projektu „Jesteśmy młodzi i o przyszłość nam chodzi!”, prowadzonego we współpracy z Fundacją Bliżej Pasji.
Zanim jednak młodzież wyruszyła na historyczny szlak, wydarzyło się coś równie ważnego – uczniowie otrzymali możliwość współdecydowania o tym, jak będzie wyglądać ich własna inicjatywa. Uczniowie ZSZiO zostali zapytani o to, co jest dla nich ważne.
Odpowiedzi na to pytanie poszukiwano poprzez anonimową ankietę, której celem było poznanie opinii, potrzeb i zainteresowań młodzieży, aby na tej podstawie określić obszar przyszłego działania obywatelskiego. Młodzież mogła wyrazić swoje zdanie, wskazać tematy, które ich interesują, oraz współtworzyć kierunek inicjatywy, w której później mieli uczestniczyć.
Ankieta stanowiła formę partycypacji społecznej, czyli świadomego włączania młodych ludzi w proces podejmowania decyzji dotyczących ich otoczenia i wspólnoty.
Jej anonimowy charakter pozwalał na swobodne wyrażanie opinii, bez konieczności ujawniania swojej tożsamości. Dzięki temu każdy uczeń miał możliwość zabrania głosu, a zgromadzone odpowiedzi mogły stać się podstawą do lepszego rozpoznania rzeczywistych zainteresowań młodzieży.
To w ankiecie uczniowie wybrali inicjatywę, która według nich pozwoli poznawać lokalną historię może być odpowiedzią na potrzebę odkrywania własnych korzeni, budowania więzi z miejscem zamieszkania i lepszego rozumienia dziedzictwa, które pozostawili poprzednicy.
We środę 21 października szkolna ławka ustąpiła miejsca leśnym ścieżkom. Uczniowie wyruszyli na rajd edukacyjny „Szlakiem powstańców styczniowych”, którego ważnym elementem była prelekcja historyczna przygotowana przez członków Biłgorajskiej Grupy Rekonstrukcji Historycznej Powstanie Styczniowe 1863.
Spotkanie z pasjonatami historii pozwoliło młodzieży spojrzeć na wydarzenia sprzed ponad półtora wieku nie tylko przez pryzmat dat i nazwisk, lecz także realiów, w których przyszło żyć i walczyć powstańcom.
Uczestnicy poznali historię bitwy pod Ciosmami, podczas której oddział powstańczy dowodzony przez pułkownika Leona Czechowskiego starł się z wojskami rosyjskimi. Walki rozgrywały się na wymagającym terenie – wśród bagien i lasów pomiędzy Ciosmami a Hutą Krzeszowską.
Dziś te same okolice, które przed laty były świadkami dramatycznych wydarzeń, stały się przestrzenią do poznawania historii i refleksji nad jej znaczeniem.
Jednym z najważniejszych punktów wyprawy był pomnik w uroczysku Knieja, upamiętniający powstańców poległych i walczących w tej okolicy. W takich miejscach historia nabiera szczególnego wymiaru. Przestaje być odległym wydarzeniem, a staje się częścią konkretnej przestrzeni, którą można zobaczyć, dotknąć i lepiej zrozumieć.
Młodzież odwiedziła również uroczysko Pszczelna, poznając kolejne miejsca związane z powstańczymi wydarzeniami.
Wędrówka prowadziła także przez pozostałości dawnej osady. Murowane piwnice, kominy i budynek gospodarczy przypominają dziś o miejscu, w którym niegdyś toczyło się codzienne życie.
Te pozornie zwyczajne elementy krajobrazu skłaniają do refleksji nad przemijaniem. Za każdym zachowanym fragmentem dawnej zabudowy kryją się ludzkie historie – domy, relacje, codzienne obowiązki i marzenia. Historia regionu to przecież nie tylko opowieść o bitwach i bohaterach, ale również o ludziach, którzy tworzyli jego codzienność.
Wyprawa pozwoliła spojrzeć na przeszłość z szerszej perspektywy. Za datami, nazwiskami i opisami walk kryją się trudne wybory, odwaga, poświęcenie i odpowiedzialność za los kolejnych pokoleń.
Inicjatywa „Śladami bohaterów powstańców styczniowych z 1863 roku” była czymś więcej niż lekcją historii w terenie. Stała się doświadczeniem aktywności obywatelskiej, która może przybierać różne formy – od podejmowania decyzji dotyczących lokalnej społeczności po troskę o pamięć i dziedzictwo historyczne.
Dbanie o miejsca pamięci, poznawanie historii własnego regionu i przekazywanie jej kolejnym pokoleniom to również sposób uczestniczenia w życiu wspólnoty. To wyraz zainteresowania miejscem, w którym żyjemy, oraz odpowiedzialności za jego kulturową i historyczną tożsamość.
Spotkanie zakończyło się poczęstunkiem przy ognisku przygotowanym przez członka Stowarzyszenia „Dąb” w Ciosmach.
Projekt jest dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji w ramach programu "Kompas Młodego Obywatela”.
